OʻZBEK TILIDAGI BITISHUV, BOSHQARUV VA MOSLASHUV TASNIFINING SINTAKTIK RAZMETKADAGI OʻRNI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1790Keywords:
sintaktik razmetka, o‘zbek sintaksisi, sintaktik tobelanish, grammatik munosabatlar, Universal Dependencies, turkiy tillar, o‘zbek tili.Abstract
Maqolada o‘zbek tilidagi bitishuv, boshqaruv va moslashuv tasnifining sintaktik razmetkadagi o‘rni tahlil qilinadi. An’anaviy tasnifda sintaktik aloqaning formal vositalari hamda ularning Universal Dependencies (UD) munosabatlari bilan o‘zaro nisbati ko‘rib chiqiladi. Izofa qurilmalari, ravishdoshli birikmalar va kelishik ko‘rsatkichisiz obyekt kabi munozarali holatlar asosida milliy grammatik an’anadan sintaktik razmetka qoidalarini ishlab chiqishda foydalanish imkoniyatlari yoritiladi. Maqolada an’anaviy sintaktik tasnif bilan zamonaviy dependency-yondashuv o‘rtasidagi metodologik farqlar ochib berilib, ularning o‘zaro uyg‘unlashuv imkoniyatlari asoslanadi. Xususan, sintaktik munosabatlarni belgilashda morfologik ko‘rsatkichlar, hokim va tobe komponentlarning shakliy munosabati, so‘z tartibi hamda sintaktik kontekstning ahamiyati aniqlashtiriladi. Izofa, ravishdoshli qurilmalar va kelishik shakli ochiq ifodalanmagan obyekt kabi holatlar tahlili orqali milliy grammatik tavsifdan sintaktik annotatsiya mezonlarini ishlab chiqishda foydalanishning amaliy imkoniyatlari ko‘rsatiladi. Mazkur yondashuv o‘zbek tili sintaktik korpuslarini yaratish, mavjud daraxtbanklarni takomillashtirish va sintaktik munosabatlarni avtomatik aniqlash uchun lingvistik asoslarni aniqlashtirishga xizmat qiladi. Shuningdek, sintaktik razmetkalashda milliy grammatik tasnifdan foydalanish o‘zbek tilining strukturaviy xususiyatlarini universal standartlar doirasida aniqroq ifodalash imkonini beradi. Bunda sintaktik munosabatlarning formal ko‘rsatkichlari bilan ularning funksional talqini o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash, turli annotatorlar tomonidan beriladigan razmetka qarorlarining izchilligini ta’minlash va munozarali konstruktsiyalar uchun yagona mezonlarni shakllantirish muhim hisoblanadi. Mazkur tamoyillar o‘zbek tilidagi sintaktik daraxtbanklarning lingvistik ishonchliligini oshirish, korpus ma’lumotlarini qiyosiy o‘rganish hamda tabiiy tilni avtomatik qayta ishlash tizimlarida sintaktik tahlil sifatini yaxshilash uchun zarur metodologik zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абдурахмонов, Ғ. Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий тили синтаксиси / Ғ. Ҳ. Абдурахмонов. – Тошкент : Ўқитувчи, 1996. – 256 б.
2. Ғуломов, А., Асқарова, М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент : Ўқитувчи, 1987. – 256 б.
3. Ҳожиев, А. Ўзбек тили грамматикаси. – Тошкент : Ўқитувчи, 2003. – 240 б.
4. Маҳмудов, Н. Ўзбек тилининг синтактик қурилиши. – Тошкент : Фан, 2007. – 280 б.
5. Маҳмудов, Н., Нурмонов, А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Тошкент : Фан, 1995. – 232 б.
6. Нурмонов, А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Тошкент : Фан, 2001. – 256 б.
7. Раҳматуллаев, Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент : Университет, 2006. – 476 б.
8. Сайфуллаева, Р., Менглиев, Б., Боқиева, Г. ва бошқ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент : Фан ва технология, 2009. – 416 б.
9. Tyers F. M., Washington J., Çöltekin Ç., Makazhanov A. An Assessment of Universal Dependency Annotation Guidelines for Turkic Languages // Proceedings of the 5th International Conference on Turkic Languages Processing (TurkLang 2017). – Kazan: Tatarstan Academy of Sciences, 2017. – P. 356–377.
10. de Marneffe M.-C., Manning C. D., Nivre J., Zeman D. Universal Dependencies // Computational Linguistics. – 2021. – Vol. 47, No. 2. – P. 255–308.
11. Nivre J., de Marneffe M.-C., Ginter F. et al. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, 2016. – P. 1659–1666.
12. Akhundjanova A., Talamo L. Universal Dependencies Treebank for Uzbek // Proceedings of the Third Workshop on Resources and Representations for Under-Resourced Languages and Domains (RESOURCEFUL-2025). – Tallinn: University of Tartu Library, 2025. – P. 1–6.
13. Matlatipov S., Aripov M., Bobokandov M., Matlatipov G. UzUDT: Uzbek Universal Dependencies Treebank // Proceedings of the LREC 2026. – 2026.
14. Matlatipov S., Aripov M., Bobokandov M., Matlatipov G. Annotated Universal Dependencies Dataset for Literary and Educational Uzbek Texts // Data in Brief. – 2026. – Vol. 66. – Article 112857. DOI: 10.1016/j.dib.2026.112857.
15. Universal Dependencies. Uzbek Treebanks: UD_Uzbek-UT, UD_Uzbek-UzUDT, UD_Uzbek-TueCL. – Universal Dependencies Project.
16. Xamdamova D. O‘zbek va ingliz tillarida sodda gaplarning sintaktik annotatsiyasi: metodologik tamoyillar va amaliy qiyinchiliklar // Acta NUUz. – 2026. – Vol. 1, No. 1.4. DOI: 10.69617/nuuz.v1i1.4.11502.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.