TABIBIY LIRIKASIDA IJTIMOIY MASALALAR
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18iB.1704Keywords:
Ahmad Tabibiy, mumtoz lirika, ijtimoiy masalalar, ijtimoiy-falsafiy tafakkur, devon, muxammas, g‘azal, ramziy obrazlar, falak motivi, dahr falsafasi, axloqiy tanqid, ma’rifat va jaholatAbstract
Mazkur maqolada Ahmad Tabibiy lirikasida ijtimoiy masalalarning badiiy ifodasi, shoir ijodidagi mavzuviy ko‘lam va g‘oyaviy yo‘nalishlarning evolyutsiyasi adabiyotshunoslikning zamonaviy yondashuvlari asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda Tabibiy devonlarida uchraydigan ijtimoiy-falsafiy mazmunning ishqiy, diniy-tasavvufiy va ma’rifiy qatlamlar bilan uzviy bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan bo‘lib, shoir ijodining ko‘p qatlamli poetik tizim sifatida shakllanganligi asoslanadi. Maqolada Tabibiy lirikasining tarixiy-adabiy konteksti ham yoritilib, uning yashagan davridagi ijtimoiy muhit, jamiyatdagi adolatsizlik, ma’naviy inqiroz va axloqiy tanazzul kabi omillar shoir badiiy tafakkuriga qanday ta’sir ko‘rsatgani ochib beriladi. Shu asosda “falak”, “dahr”, “zamon” kabi ramziy obrazlar orqali ifodalangan dunyoqarashning ijtimoiy-falsafiy mohiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, Tabibiy ijodiga nisbatan shakllangan turli ilmiy qarashlar qiyosiy tahlil qilinib, F. G‘anixo‘jayevning an’anaviy ishqiy talqinlari hamda Sh. Amonovning ko‘p qatlamli tasnifiy yondashuvi o‘rtasidagi metodologik farqlar yoritiladi. Natijada shoir lirikasini faqat ishqiy doirada emas, balki ijtimoiy ong, falsafiy mushohada va ma’naviy tanqid uyg‘unligida o‘rganish zarurligi asoslab beriladi. Maqolada Tabibiy muxammaslarining ijtimoiy-falsafiy mazmundagi o‘rni alohida ta’kidlanib, ularda inson taqdiri, sabr-toqat, ma’rifat va jaholat qarama-qarshiligi hamda jamiyatdagi axloqiy muammolar badiiy ramzlar orqali ifodalangani ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, shoirning g‘azal va muxammaslarida qo‘llangan metafora, antiteza va ramziy obrazlar tizimi uning poetik tafakkurining murakkabligini namoyon etadi. Ahmad Tabibiy ijodi o‘z davrining ijtimoiy-madaniy hayotini aks ettiruvchi muhim adabiy manba bo‘lib, u mumtoz o‘zbek lirikasida ijtimoiy-falsafiy tafakkur rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan. Uning ijodini kompleks va interdisiplinar yondashuv asosida o‘rganish mumtoz adabiyotning g‘oyaviy-estetik imkoniyatlarini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘anixo‘jayev F. Ahmad Tabibiy (hayoti va ijodi). – Toshkent: Fan, 1978. – B.15.
2. Amonov Sh. Ahmad Tabibiy turkiy devonlari qo‘lyozmalarining qiyosiy-matniy tadqiqi. – Toshkent: Bookmany Print, 2023. – B.41–45.
3. «Munisul-ushshoh», qo‘lyozma manba, inv. №3461.
4. Hayitmetov A. Mumtoz adabiyotda g‘oya va uslub masalalari. – Toshkent: Fan, 1980. – B.112.
5. Valixo‘jayev B. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. – B.98.
6. Karimov N. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: Universitet, 2010. – B.76.
7. Asqarov, D. (2026, February). SULTONXON TO ‘RA ADO IJODIDA NAVOIY AN’ANALARI. In Conferences (Vol. 2, No. 1, pp. 165-172).
8. Asqarov, D., Abdullaev, H., Yanova, E., Axmedov, M., Safarov, T., Samiyeva, G., ... & Kabilov, K. (2026). Proactive Educational Frameworks for Early Diversion and Learning Support to Prevent Criminal Justice Involvement for Vulnerable Youth. Journal of Intellectual Disabilities and Offending Behaviour, 17(1), 46-56.
9. Qobilova Z. Badiiy ijodda ta’sir va izdoshlik. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2021.
10. Shokirova, M., Kobilova, Z., Juraeva, L., & Uzakova, O. (2025). Linguistic ecocide and environmental collapse in the suppression of Uzbek language. Cogent Social Sciences, 11(1). https://doi.org/10.1080/23311886.2025.2592975
11. Rahmonov N. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008.
12. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995.
13. Yusupov M. Mumtoz poetika va badiiy tafakkur. – Toshkent: Universitet, 2015.
14. Karimov N. XX asr bosh o‘zbek adabiyoti va adabiy jarayon. – Toshkent: Fan, 2009.
15. Abdug‘afurov A. O‘zbek klassik she’riyati poetikasi. – Toshkent: Fan, 1989.
16. Hodi Zarif. O‘zbek adabiyoti tarixi masalalari. – Toshkent: Fan, 1977.
17. Shomurodov A. Matnshunoslik asoslari. – Toshkent: Universitet, 2012.
18. Sodiqova D. Mumtoz lirika va ijtimoiy tafakkur. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2020.
19. Hayitmetov A. Mumtoz adabiyotda g‘oya va uslub masalalari. – Toshkent: Fan, 1980.
20. Asqarov D. Amiriy va muxammasnavislik an’anasi. – Toshkent, Tafakkur, 2025. – 85 b.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.