KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA METAFORA KONSEPTUALIZATSIYA VOSITASI SIFATIDA: INGLIZ VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI TAJRIBASI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18i.1602Keywords:
Kognitiv tilshunoslik, konseptual metafora, manba domeni, maqsad domeni, kognitiv xaritalash, konseptualizatsiya, universallik, milliy-madaniy manzara, tasvir sxemasi, konseptual integratsiyaAbstract
Ushbu maqolada kognitiv tilshunoslikning fundamental masalalaridan biri — metaforaning dunyoni konseptualizatsiya qilishdagi o‘rni va uning kognitiv mexanizm sifatidagi tabiati ingliz va o‘zbek tillari misolida tadqiq etiladi. Tadqiqotda metaforaga anʼanaviy poetik trop yoki nutq bezagi emas, balki inson tafakkurini shakllantiruvchi va mavhum tushunchalarni (vaqt, sevgi, maqsad) aniq empirik tajriba orqali idrok etishga xizmat qiluvchi tizimli xaritalash (mapping) vositasi sifatida yondashiladi. Maqolada J. Lakoff, M. Jonson va Z. Koveches kabi olimlarning nazariy qarashlari, xususan, konseptual metafora nazariyasining shakllanishi, tasvir sxemalari, invarians prinsipi va konseptual integratsiya (blending) modellari atroflicha tahlil qilinadi. Muallif metaforik modellarning (tarkibiy, yo‘naltiruvchi, ontologik) universallik va milliy-madaniy variativlik xususiyatlarini qiyosiy o‘rganish orqali, til egalari ongida shakllangan madaniy ssenariylarni ochib berishni maqsad qilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, metafora tahlili faqat formal o‘xshashlikni qayd etish emas, balki shaxsning amaliy tafakkurini yo‘naltiruvchi konseptual proyeksiyalarni o‘rganishni talab etadi. Maqola kognitiv tilshunoslik, qiyosiy tilshunoslik va madaniyatshunoslik yo‘nalishida izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar uchun nazariy-metodologik manba bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Aristotel. Ritorika. Poetika. – Moskva: Labirint, 2000. – 224 b.
2. Lakoff, G. The contemporary theory of metaphor // Metaphor and Thought / ed. by A. Ortony. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 1993. – P. 202–251.
3. Johnson, M. The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. – Chicago: University of Chicago Press, 1987. – 272 p.
4. Абдуллаев А. ўзбек тилида экспрессивлик ифодалашнинг синтактик усули. – Тошкент: Фан, 1987. – 307 б.
5. Абдуллаев А. ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши. – Тошкент: Фан, 1983. – 393 б.
6. Аристотель. Риторика. Поэтика. – М.: Лабиринт, 2000. – 224 с.
7. Асқарова М. ўзбек тилида кўчма маъно ҳосил бўлишининг семантик-когнитив асослари: филол. фан. д-ри ... дис. автореф. – Тошкент, 2009. – 56 б.
8. Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари. – Тошкент: Фан, 1985. – 200 б.
9. Fauconnier, G., Turner, M. The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. – New York: Basic Books, 2002. – 440 p.
10. Kövecses, Z. Metaphor: A Practical Introduction. – New York: Oxford University Press, 2002. – 285 p.
11. Richards, I. A. The Philosophy of Rhetoric. – Oxford: Oxford University Press, 1936. – 138 p.
12. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p.
13. Lakoff, G., Turner, M. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. – Chicago: University of Chicago Press, 1989. – 230 p.
14. Kövecses, Z. Metaphor: A Practical Introduction. – 2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2010. – 375 p.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.