POETIK NUTQDA GRADATSIYA: NAZARIY ASOSLAR VA BADIIY IFODALANISH

Abstract

Mazkur maqolada gradatsiya hodisasi poetik nutqning muhim lingvostilistik mexanizmi sifatida tadqiq etiladi hamda uning nazariy asoslari va o‘zbek adabiyotidagi badiiy ifodalanish xususiyatlari yoritiladi. Gradatsiya ushbu tadqiqotda faqat stilistik figura sifatida emas, balki til va nutqda mazmunning bosqichma-bosqich rivojlanishini ta’minlovchi murakkab lingvistik hodisa sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotda gradatsiya darajalilik, miqdor va sifat munosabatlari, shuningdek, qarama-qarshilik va zidlanish tushunchalari bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilinadi.

Maqolaning nazariy qismida gradatsiyaning umumtilshunoslik va stilistika doirasidagi o‘rni aniqlanib, uning semantik va sintaktik mexanizmlari izchil asoslab beriladi. Gradatsiya to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilikdan farqli ravishda mazmunning keskin qarama-qarshi qo‘yilishi emas, balki izchil kuchayish yoki susayish jarayoni orqali amalga oshishi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqotda gradatsiyaning parallel konstruksiyalar, takror va ketma-ketlik asosida poetik nutqda qanday faol ishlatilishi alohida tahlil qilinadi. Maqolaning amaliy qismi o‘zbek poeziyasidan olingan real badiiy misollar asosida olib borilib, gradatsiyaning obraz yaratish, emotsional kuchayish va poetik kulminatsiyani shakllantirishdagi roli ochib beriladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, gradatsiya poetik matnda mazmunning ichki harakatini ta’minlab, badiiy fikrning estetik ta’sirchanligini sezilarli darajada oshiradi. Tadqiqot natijalari gradatsiyani poetik nutqning muhim tarkibiy va semantik prinsipi sifatida baholash zarurligini ko‘rsatadi.