BADIIY MATNDA “ALDANGAN KUTILGANLIK”
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18iС.1714Keywords:
badiiy matn, aldangan kutilganlik, lingvopoetika, poetik aktualizatsiya, pragmatika, semantika, uslubiy vositalar, estetik ta’sir, matn strukturası, o‘quvchi qabul jarayoni.Abstract
Ushbu maqolada badiiy matnda aldangan kutilganlik hodisasining yuzaga kelish mexanizmlari, uning lingvopoetik xususiyatlari hamda o‘quvchi estetik qabuliga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda badiiy matnda muallif tomonidan yaratiladigan kutilma va uning buzilishi orqali yuzaga keladigan semantik hamda pragmatik effektlar yoritilgan. Shuningdek, aldangan kutilganlik hodisasining matn strukturasi, uslubiy vositalar va poetik aktualizatsiya bilan uzviy bog‘liqligi ilmiy misollar asosida asoslab berilgan. Natijada ushbu hodisaning badiiy ta’sirchanlikni kuchaytirish va o‘quvchi diqqatini boshqarishdagi o‘rni aniqlangan. Ushbu maqolada ko‘tarilgan muammo zamonaviy lingvopoetikaning dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, badiiy matnning idrok etilish mexanizmlarini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. “Aldangan kutilganlik” hodisasi nafaqat stilistik uslubiy vosita sifatida, balki matnning kognitiv va kommunikativ strukturasini belgilovchi muhim omil sifatida ham qaraladi. Tadqiqotda ushbu hodisaning yuzaga kelishida muallif tomonidan ongli ravishda yaratiladigan semantik yo‘naltirish, o‘quvchi ongida shakllanadigan ehtimollik modeli hamda uning buzilishi jarayonlari alohida tahlil etiladi. Shuningdek, maqolada badiiy matnning ko‘p qatlamli tabiati inobatga olinib, aldangan kutilganlikning mikro va makro darajadagi namoyon bo‘lish shakllari yoritiladi. Mikro darajada bu hodisa alohida leksik birliklar, metaforik birikmalar va sintaktik konstruktsiyalarda kuzatilsa, makro darajada syujet qurilishi, kompozitsion yechimlar va janr me’yorlarining buzilishi orqali amalga oshadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, aldangan kutilganlik badiiy matnda faqat estetik effekt yaratib qolmay, balki o‘quvchini faol interpretatsiya jarayoniga jalb etuvchi kognitiv mexanizm sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Bu esa matnni qabul qilish jarayonini dinamiklashtiradi, o‘quvchining fikrlash faolligini oshiradi hamda badiiy asarning semantik sig‘imini kengaytiradi. Bundan tashqari, ushbu hodisa zamonaviy adabiy jarayon, xususan postmodernistik matnlar uchun ham xos bo‘lib, unda an’anaviy kutuvlar tizimi ataylab buzilishi orqali ko‘p ma’nolilik va interpretativ ochiqlik ta’minlanadi. Shu jihatdan, “aldangan kutilganlik” hodisasi badiiy matnning nafaqat lingvistik, balki falsafiy-estetik tabiatini ham yoritishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Бахтин М. М. Вопросы литературы и эстетики. – М.: Художественная литература, 1975. – 502 с.
2. Гальперин И. Р. Стилистика английского языка. – М.: Высшая школа, 1977. – 334 с.
3. Долинин К. А. Стилистика французского языка. – Л.: Просвещение, 1978. – 120 с.
4. Лотман Ю. М. Структура художественного текста. – М.: Искусство, 1970. – 384 с.
5. Шкловский В. Б. Теория прозы. – М.: Федерация, 1925. – 280 с.
6. Якобсон Р. Лингвистика и поэтика // Стиль в языке. – М.: Прогресс, 1960. – С. 198–215.
7. Leech, G. N., & Short, M. H. Style in Fiction: A Linguistic Introduction to English Fictional Prose. – London: Pearson Education, 2007. – 404 p.
8. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2010. – 499 p.
9. Widdowson, H. G. Stylistics and the Teaching of Literature. – London: Longman, 1975. – 154 p.
10. Van Dijk, T. A. Text and Context: Explorations in the Semantics and Pragmatics of Discourse. – London: Longman, 1977. – 261 p.
11. Akbarova, Munira Sh. Linguopoetic features of unusual compounds in the literary text. – Current Research Journal of Philological Sciences, 2022. – Vol. 3(5). – P. 73–76.
12. Akbarova, Munira Shavkatovna. Features of Linguopoetic Analysis of Literary Text. – International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology, 2022.
13. Nizamova, S., & Akbarova, M. Lexical-semantic analysis of some nicknames. – Theoretical & Applied Science, 2021. – No. 10. – P. 563–565.
14. Eco, U. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. – Bloomington: Indiana University Press, 1979. – 288 p.
15. Todorov, T. The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre. – Ithaca: Cornell University Press, 1975. – 181 p.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.