O‘LCHOV BIRLIKLARINI KOGNITIV TALQIN QILISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

O‘LCHOV BIRLIKLARINI KOGNITIV TALQIN QILISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

Authors

  • Sherzod Djabbarov Jizzax davlat pedagogika universiteti dotsenti, PhD.

DOI:

https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1755

Keywords:

kognitiv lingvistika, o‘lchov birliklari, integrativ yondashuv, konseptual metafora, freym semantikasi, kognitiv grammatika, kategoriyalash, konseptuallashtirish

Abstract

Ushbu maqolada o‘lchov birliklari va o‘lchov ma’nosini bildiruvchi ifodalarni kognitiv jihatdan o‘rganishda integrativ yondashuvning zarurati asoslanadi. Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shundan iboratki, tabiiy tildagi o‘lchov birliklari faqat aniq miqdor, masofa yoki hajmni ko‘rsatish bilan cheklanmaydi. Ular nutqda yaqinlik, uzoqlik, daraja, intensivlik, vaqtning subyektiv kechishi va ijtimoiy ustunlik kabi mavhum munosabatlarni ifodalashda ham ishtirok etadi. Shu sababli bunday birliklarning ma’nosini faqat bitta nazariya doirasida sharhlash ko‘p hollarda yetarli natija bermaydi. Maqolada Lakoff va Johnsonning konseptual metafora nazariyasi, Fillmorning freym semantikasi, Lakoffning kategoriyalash haqidagi qarashlari hamda Langackerning kognitiv grammatikasi o‘zaro qiyoslanib, ularning o‘lchov leksikasini tahlil qilishdagi vazifalari belgilandi. Tadqiqot tavsifiy, qiyosiy, konseptual va freym tahlili usullariga tayandi. Tahlil natijasida o‘lchovga oid birliklarni o‘rganishning to‘rt bosqichli modeli taklif etildi: avval birlikning tajribaviy asosi aniqlanadi, keyin mavhum ma’noga o‘tish yo‘li ko‘rsatiladi, undan so‘ng ifoda faollashtiradigan bilimlar majmui tiklanadi va nihoyat mazmunning grammatik hamda kontekstual shakllanishi tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, integrativ yondashuv turli nazariyalarni bir matnda sanab o‘tish emas, balki ularning izohlash imkoniyatlarini bir-birini to‘ldiradigan bosqichlarga joylashtirishdir. Bunday yondashuv ingliz va o‘zbek tillaridagi o‘lchov birliklarining bevosita, ko‘chma va kontekstga bog‘liq ma’nolarini izchil talqin qilish uchun qulay nazariy asos yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Evans V., Green M. Cognitive Linguistics: An Introduction. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006. – 856 p.

2. Fillmore C. J. Frame Semantics // Linguistics in the Morning Calm. – Seoul: Hanshin Publishing, 1982. – P. 111–137.

3. Lakoff G. Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. – Chicago: University of Chicago Press, 1987. – 614 p.

4. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p.

5. Langacker R. W. Foundations of Cognitive Grammar. Vol. 1: Theoretical Prerequisites. – Stanford: Stanford University Press, 1987. – 516 p.

6. Croft W., Cruse D. A. Cognitive Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – 356 p.

7. Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. – 2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2010. – 375 p.

8. Talmy L. Toward a Cognitive Semantics. Vol. 1: Concept Structuring Systems. – Cambridge, MA: MIT Press, 2000. – 495 p.

9. Talmy L. Toward a Cognitive Semantics. Vol. 2: Typology and Process in Concept Structuring. – Cambridge, MA: MIT Press, 2000. – 495 p.

10. Geeraerts D. Theories of Lexical Semantics. – Oxford: Oxford University Press, 2010. – 341 p.

11. Cruse D. A. Lexical Semantics. – Cambridge: Cambridge University Press, 1986. – 310 p.

12. Radden G., Dirven R. Cognitive English Grammar. – Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2007. – 374 p.

13. Langacker R. W. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 562 p.

14. Croft W. Radical Construction Grammar: Syntactic Theory in Typological Perspective. – Oxford: Oxford University Press, 2001. – 416 p.

15. Goldberg A. E. Constructions at Work: The Nature of Generalization in Language. – Oxford: Oxford University Press, 2006. – 280 p.

16. Gibbs R. W. The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and Understanding. – Cambridge: Cambridge University Press, 1994. – 527 p.

Published

2026-08-19

Iqtiboslik olish

Djabbarov, S. (2026). O‘LCHOV BIRLIKLARINI KOGNITIV TALQIN QILISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 19(A), 14–18. https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1755
Loading...