BADIIY MATNNING LOKUTIV QATLAMI: LISONIY SHAKLDAN POETIK MAZMUNGA (Jamol Kamol she’riyati misolida)
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1753Keywords:
lokutiv qatlam, badiiy matn, poetik mazmun, lingvopoetika, semantik transformatsiya, kontekst, lisoniy birlik, poetik sintaksis, Jamol KamolAbstract
Mazkur maqolada badiiy matnning lokutiv qatlami poetik mazmunni yuzaga keltiruvchi lisoniy asos sifatida tadqiq etiladi. Tadqiqotning nazariy yo‘nalishi badiiy matndagi lisoniy shakllarning kontekst ta’sirida yangi semantik qimmat kasb etishi hamda estetik mazmun hosil qilish mexanizmlarini aniqlashga qaratilgan. Jamol Kamol qalamiga mansub she’riy matnlar misolida leksemalar, sintaktik qurilmalar va poetik murojaatlarning mazmuniy transformatsiyasi lingvopoetik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari badiiy matnning lokutiv qatlami shakliy birliklar yig‘indisi emas, balki poetik mazmunning yuzaga kelishini ta’minlovchi dinamik semantik tizim ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek, shoirning individual so‘z tanlovi va badiiy ifoda vositalari poetik mazmunni shakllantirishning muhim omillari sifatida asoslanadi. Shuningdek, maqolada lokutiv qatlamning poetik mazmunni shakllantirishdagi semantik, sintaktik va pragmatik imkoniyatlari o‘zaro bog‘liq holda yoritiladi. Badiiy matnda lisoniy birliklarning poetik aktuallashuvi ularning bevosita lug‘aviy ma’nosidan tashqari kontekstual, ekspressiv va ramziy ma’nolarni hosil qilishi bilan izohlanadi. Bunda so‘zning tanlanishi, uning boshqa birliklar bilan birikishi, sintaktik pozitsiyasi, takroriy qo‘llanishi va matndagi kommunikativ vazifasi poetik mazmunning yuzaga kelishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy lingvopoetik qarashlarda ham badiiy matnni tahlil qilishda semantik bosqichdan lisoniy birliklarning badiiy-funksional vazifasini aniqlash bosqichiga o‘tish muhimligi qayd etiladi. Jamol Kamol she’riyati misolida lisoniy birliklarning poetik aktuallashuvi milliy-madaniy mazmun bilan ham uzviy bog‘lanishi ko‘rsatiladi. Shoir tomonidan qo‘llangan murojaat shakllari, baholovchi birliklar, sintaktik parallelizmlar va obrazli ifodalar o‘zbek tilining nafaqat kommunikativ vosita, balki milliy o‘zlik, tarixiy xotira va ma’naviy qadriyatlarni ifodalovchi estetik hodisa sifatidagi xususiyatlarini ochib beradi. Shu jihatdan lokutiv qatlamni tahlil qilish orqali muallifning individual poetik uslubi, so‘z tanlash mahorati va lisoniy vositalardan foydalanish strategiyasini aniqlash imkoniyati kengayadi.
Maqolada, shuningdek, poetik mazmunning shakllanishida sintaktik qurilmalarning faol ishtirokiga e’tibor qaratiladi. Gaplarning qisqa va ixcham tuzilishi, parallel konstruksiyalar, undalma, undov va buyruq-istak shakllarining uyg‘unlashuvi she’riy nutqning emotsional ta’sirchanligini oshirishi bilan birga, mazmunning bosqichma-bosqich kuchayib borishini ta’minlaydi. Natijada lokutiv qatlamning leksik va grammatik unsurlari alohida-alohida emas, balki yagona poetik tizim tarkibida faoliyat yuritadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Арутюнова Н. Д. Язык и мир человека. – Москва: Языки русской культуры, 1999. – 896 с.
2. Бенвенист Э. Общая лингвистика. – Москва: Прогресс, 1974. – 447 с.
3. Лотман Ю. М. Анализ поэтического текста. Структура стиха. – Ленинград: Просвещение, 1972. – 271 с.
4. Новиков Л. А. Художественный текст и его анализ. – Москва: Русский язык, 1988. – 304 с.
5. Ревзина О. Г. Язык и дискурс художественного произведения. – Москва: Индрик, 2010. – 456 с.
6. Eco U. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. – Bloomington: Indiana University Press, 1979. – 273 p.
7. Leech G. N. A Linguistic Guide to English Poetry. – London: Longman, 1969. – 238 p.
8. Halliday M. A. K., Hasan R. Language, Context and Text: Aspects of Language in a Social-Semiotic Perspective. – Oxford: Oxford University Press, 1989. – 126 p.
9. Jamol Kamol. Saylanma. Anvarmirzo hikoyatlari. V qism. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. – 304 b.
10. Yo‘ldoshev B. Matn lingvistikasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2007.
11. Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008.
12. Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab... – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2012.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.